Psy potrafią odnaleźć miejsca, gdzie kości zostały pogrzebane 2700 lat temu, nawet jeśli już ich tam nie ma.

— zaczyna Patricia McConnell jeden ze swoich najświeższych wpisów blogowych.[1]

Całkiem niedawno sama pisałam o psim nosie, wcześniej zaś o aktywnościach spacerowych w nietypowych czasach epidemii wymagającej profilaktycznej samoizolacji.

Ów zmysł węchu inspiruje - zarówno naukowca, jak i opiekuna - wycisza emocje, kierunkuje, regularnie używany sprawia zwierzęciu naturalną satysfakcję.

  • Realizacja idei dobrostanu – w kontekście zabawy praca nosem bywa doraźną alternatywą spaceru lub uzupełnieniem jego niedoboru.
  • Instynktowna aktywność (samonagradzająca emocjonalnie) – nie wymaga warunkowania (skojarzenia z nagrodą) jako czynności zawartej w treningu przyuczającym (vide sportowy / zawodowy nosework/scentwork, tropienie użytkowe, profesjonalne ratownictwo).
  • Element pro-aktywnego spaceru – połączonego z wyczynowym eksplorowaniem (vide dogtrekking).
  • Forma nagradzania – nagroda środowiskowa z wachlarza standardowo oferowanych przez trenera/opiekuna (obok smakołyka, zabawy ulubioną zabawką, entuzjastycznego pogłaskania).

Psy są drapieżnikami, które historycznie zaadaptowały niszę ekologiczną stworzoną przez człowieka zmieniającego tryb życia z koczowniczego zbieractwa-łowiectwa na osiadły połączony z uprawą roślin i hodowlą zwierząt. W ich naturze drzemie zdobywanie pożywienia polując, pomimo wpasowania, niczym trybik, w mechanizm dystrybucji pożywienia.

Celowa modyfikacja standardowego systemu karmienia (zwykle polegającego na limitowanej dostępności porcjowanej karmy o stałych porach lub (niezalecane) stałej jej obecności w misce o swobodnym dostępie)

  • niejadkom → uatrakcyjnia jedzenie
  • łasuchom → spowalnia proces konsumpcji

gdzie w obu wypadkach uruchomione zostają organy nosowe odpowiedzialne za analizę zapachu i/lub następuje inicjacja łańcucha łowieckiego.

Karmienie interaktywne wpływa na neuroplastyczność mózgu - zatem na zdolność koncentracji, uczenia się i zapamiętywania - motywując psa do kreatywnego myślenia (podejmowanie problemu) przy zaangażowaniu najistotniejszego z jego zmysłów. Tworzenie nowych połączeń (plastyczność synaptyczna) oraz reorganizacja połączeń neuronalnych (stricte neuroplastyczność) natomiast stanowią zjawisko potwierdzone naukowo, stąd wszelka stymulacja mózgu dzięki umysłowym wyzwaniom ma znaczenie kondycyjno-rozwojowe.

  • Oddziałuje na strukturalny rozwój mózgu szczenięcia i młodego psa, dostarczając bodźców i pozytywnych doświadczeń na etapie socjalizacji/habituacji.
  • Rekompensuje niedobory spacerowe dorosłego psa / seniora / rekonwalescenta, urozmaicając codzienną rutynę.
  • Pomaga wyciszyć nadpobudliwe czworonogi, poprawiając ich koncentrację.
  • Usamodzielnia. Rozwija kreatywnie. Zajmuje pod nieobecność domowników.

Za emocje[2] z tym związane odpowiada układ limbiczny mózgu, decyzyjny w zakresie systemu poszukiwania - jednego z siedmiu wg Pankseppa - drzemiącego w naturalnych popędach, we frustracji dążenia.
Efektywnym zachowaniom warunkowanym emocjami towarzyszy ulga - finalne dobre samopoczucie wywołane uwolnieniem dopaminy, a konkretnie jej powrotem do poziomu wyjściowego (homeostaza, uspokojenie). Dopamina jest ważnym - choć nie głównym - neuroprzekaźnikiem wchodzącym w skład biologicznego mechanizmu „kaskady nagród”, gdzie uruchomienie jednego z neuro-elementów stanowi bodziec uruchamiający kolejny, a ich równowaga i wzajemne interakcje kształtują ogólny nastrój.
Ten kaskadowy układ cechuje skłonność do powtarzania czynności skojarzonej z uzyskaną nagrodą (motywacja), ponieważ dopamina - zwana "hormonem szczęścia" - działa uzależniająco. Tymczasem w związku z zaspokojeniem instynktownej potrzeby wynikającej ze wzorca zachowania, uwalniane są endorfiny[3] (pozytywne emocje), podnoszące nastrój.

Jest to naukowy argument stosowany dla uzasadnienia dowolnej formy karmienia, którego behawioralny schemat przynosi jednakową korzyść zwierzęciu podkradającemu ze stołowego blatu, zjadającemu śmieciowe znalezisko z trawnika, nagradzanemu smakołykiem rzuconym mu podczas treningu, czy wreszcie znajdującemu zaaranżowany specjał dzięki własnemu zmysłowi powonienia.

Mata węchowa (w domu), smakołyki rozrzucone w trawie (na spacerze), fachowo wprowadzone narzędzia rozluźniające w przerwie zajęć na placu treningowym - interaktywne zabawki kreowane w zgodzie z nurtem kynologicznym, z założenia opierają się na wykorzystaniu zmysłu węchu.

Dostosowanie poziomu trudności jest kluczowe - nadmierna frustracja wiedzie do oczekiwania pomocy, co hamuje dążenie do samodzielnego poszukiwania rozwiązania. Zabawki typu "kong" (wypychane jedzeniem tak, aby pies mógł je z nich wydobywać), podobnie jak gryzaki, należą do najprostszych - bazują na wrodzonej potrzebie żucia, uspokajając w stresie (rodzaj relaksu) albo wyciszając symptomy frustracji (przekierowanie emocji). Kolejne opierają się na taktykach wynikających z wrodzonych tendencji łańcucha łowieckiego, inicjowanego sensorycznie (zmysłowo) - improwizują polowanie na smakołyki rozrzucone po trawniku, nagrodę rzuconą psu zamiast podania mu jej z ręki, umykający gryzak zawieszony na sznurku. Po nich dopiero - kiedy pies we własnym tempie przyswoi tę postać aktywności - następują skomplikowane zabawki interaktywne typu "labirynt" polegające na intencjonalnym manipulowaniu pyskiem i/lub łapą.

  • Turlanie - ruchome rolki z nagrodami ukrytymi pomiędzy nimi; "kula smakula" do toczenia; zabawki typu "wańka-wstańka" rozsypujące smakołyki po ich popchnięciu.
  • Otwieranie - zamknięte skrzynki, pudełka, szufladki wymagające odkrycia, wyjęcia albo przesunięcia, a wśród nich legendarne specjalistyczne zabawki typu "zgadula" Niny Ottosson.

Konwencjonalna aktywność węchowa klasyfikuje się więc gdzieś pośrodku, przy czym coraz częściej bywa fragmentem terapii behawioralnej problemowego czworonoga jako szeroko pojmowana koncepcja zabaw węchowych - jak maty węchowe[4] albo baseniki wypełnione piłkami - celem podniesienia jego nastroju (poprawa dobrostanu).

Odpowiednio rozbudowana mata węchowa wykonuje zadanie identyczne skomplikowanym firmowym zabawkom, dzięki doszytym/doczepionym kieszeniom, przegródkom, zakładkom, wszystko zależy od elastycznej wyobraźni jej twórcy.

Gatunek pies domowy pochodzi od drapieżnego przodka, chociaż w toku ewolucji, jako odpadkożerca niemalże kompletnie zaadaptował się do kontroli zasobów przez człowieka (mowa o ułamku zwierząt pracujących i towarzyszących w odniesieniu do ich globalnej pół-dzikiej populacji). Motywacja do zdobywania pożywienia drzemie w udomowionej psiej naturze.
Warto pamiętać, że realizacja optymalnie zorganizowanej sesji węchowej jest w stanie produktywnie zastąpić psu długi spacer, o ile nie zrezygnujemy ze spacerów zupełnie - ich meritum jest strategiczne (warunek eksplorowania oraz interakcji społecznych z innymi psami). Niekorzystna aura pogodowa to ledwie doraźne usprawiedliwienie.


Iria zjada swoje popołudniowe posiłki - opcjonalnie ich część - interaktywnie, dzięki rozbudowanej macie, z którą pierwszy raz miałam styczność podczas jednego z naszych ostatnich kursów dla psów towarzyszących, po czym zamówiłam takową z polecenia osobiście.

Mata - 102 x 98 cm, modyfikowalna, 34 dodatki na rzepy - autorstwa Hasedi Kerob

[1] Indiana Jones, meet HRD Dogs /01.06.2020/
[2] Emocje to zachowania autonomiczne / automatyczne (wzorce zachowań kluczowych dla przetrwania) nie wymagające nagradzania (wzmocnienia wewnętrzne), wynikające z adaptacji ewolucyjnej zwierzęcia, jakie na tej podstawie, w parze z towarzyszącymi konsekwencjami, podtrzymują proces uczenia się (powtórzenia w przypadku sukcesu, rezygnacji w przypadku porażki). Mają charakter dwubiegunowy – dodatni (motywacja, dążenie) lub ujemny (awersja, unikanie) – oraz różną intensywność w zależności od kontekstu sytuacji.
[3] Endorfiny, to endogenne opioidy, odpowiedzialne za stany zadowolenia, radości, euforię, tłumienie bólu.
[4] Gotowe zakupione w sklepie zoologicznym lub wykonane domowym sposobem z pociętych skrawków materiału powiązanych gęsto na kratce gumowej wycieraczki pod drzwi wejściowe.

źródła:
magazyn Animal Expert 2/2020
"Zabawy węchowe" Piesologia pdf