Wilk w Japonii

Pierwszy myślowy odzew na wspomnienie Japonii definiuje specyficzny kontrast i równowaga w jednym - tak przeciwne jak nierozerwalne, uzupełniające siebie nawzajem, a jednak przeciwstawne sobie pojęcia. Przeszłość i przyszłość, archaiczna i futurystyczna, pielęgnowana tradycja i postępująca technologia, stonowany folklor i szalona popkultura - wszystko to szkicuje wizerunkowo Nippon, historycznie i etnologicznie.

Miejscową religią, niezmiennie dominującą w tym wyspiarskim kraju, jest Shintō (神道, nazywane też kami-no-michi ['droga bogów']), a ściślej ujmując ludowe Shinto - etniczna wiara w multum bóstw (ogółem określanych mianem kami) rozsianych po dedykowanych świątyniach (shrine) opiekujących się każdym z nich z osobna, choć celebrujących podobne rytuały, ceremonie, festiwale (matsuri). Charakter kami ma być dualistyczny - dzieli je na formy materialne (dowolny reprezentant fauny / flory, element biotopu, artefakt powstały z rzemiosła, ludzki bohater, talent, naturalne czy nadprzyrodzone zjawisko) oraz duchowe (symbole, amulety, święte istoty, odeszłe dusze).

Przed Edo jidai (江戸時代), odpowiednikiem średniowiecza dla tego samego okresu japońskiej chronologii, było Ko-Shintō (古神道) w Jōmon jidai, oparte na oryginalnym starożytnym animizmie, z którego czerpała religia Ainu. Kamui stanowią ekwiwalent kami w ich wierzeniach - hierarchiczne, wyraźnie podzielone na pozytywne i negatywne.
Ainu (アイヌ, również Ezo (蝦夷)) są autochtonami wyspy Hokkaido. Ich przodkowie dotarli na Sachalin i Kuryle (aktualnie jedno i drugie jest częścią terytorium rosyjskiego), a wreszcie na archipelag wysp japońskich ponad 6 tysięcy lat temu, jako lud rybacko-łowiecko-zbieracki przekraczający rejony Azji.[1] Pochodzenie kulturowe Ajnów uznaje się za zlepek wielu innych kultur, takich jak Ochocka, późny Jōmon Satsumon Bunka (擦文文化), a przede wszystkim ta obejmująca wspomniany Jōmon jidai (縄文時代) będący odpowiednikiem Neolitu dla tego samego okresu japońskiej chronologii. Współcześni Ajnowie, mimo osiedlenia na Hokkaido od pokoleń, są mniejszością etniczną niemalże kompletnie zasymilowaną z resztą autochtonicznych japońskich populacji. Spośród dziesiątków tysięcy zaledwie kilkuset utrzymało kulturową niezależność.

Rdzenni Ajnowie wierzyli, że ich przodkowie wywodzą się od połączenia bogini z wilkopodobną istotą. Ōkami (jap. 大神) dosłownie znaczy "wspaniały bóg", "wielki duch" albo "wilk" jeśli pisane przez 狼.
W shinto tymczasem wilk jest związany z łańcuchami górskimi i/lub szczytami, poczytywany za posłańca-przewodnika, który pomaga błądzącym podróżnikom (jap. 送り狼, okuri-ôkami, w znaczeniu 'wilk posłaniec'). Religijni farmerzy byli świadomi wilczej pieczy nad polami ryżowymi dzięki wsparciu w ochronie przed dzikami, jeleniami i zającami - rolniczymi szkodnikami, a zarazem zwierzyną łowną w cyrkulacji ekosystemowej. Stąd wilk jako drapieżnik był uważany za swojskiego pomocnika w zakresie kontroli potencjalnych strat.

W nowoczesnej Japonii brak przedstawicieli rodzimych gatunków wilka.

  • Canis lupus hattai (jap. 蝦夷狼, Ezo Ōkami ['wilk z Hokkaido']) wyginął prawdopodobnie w 1889. Gatunkowo pochodził od wilków Ameryki Północnej, zamiast od ich Euroazjatyckich krewniaków.[2] Ezo w nazwie historycznie nawiązuje do plemion Ainu, których wyspa o tej samej nazwie została potem przemianowana na Hokkaido (1869). Pierwotni Ajnowie traktowali wilki na równi z psami, pozwalając im swobodnie się krzyżować, a hybrydowemu potomstwu wędrować po rewirach wilczych siedlisk.
  • Canis lupus hodophilax (jap. 日本狼, Nihon ōkami ['wilk japoński']) odnotowany jako wymarły w 1905. Jego naturalnym środowiskiem były góry wysp Honsiu, Kiusiu i Sikoku. Rozmiarem zbliżony do kojota, o wizualnie psiej posturze sprawił, iż poddano pod dyskusję jego wilcze pokrewieństwo, zaś termin 'górski pies' (jap. 山犬, yama inu) ukuto celem odróżnienia od współ-drapieżnika z Hokkaido. Uznany za lokalny relikt po wilku szarym - prymitywną formę, która przetrwała w izolacji. Analiza DNA próbek wykopaliskowych pobranych z różnych obszarów Japonii dowiodła, że jest to podgatunek wilka Euroazjatyckiego z głębi macierzystego kontynentu.[3] Uważa się, że kilka przedstawicieli migrowało z Półwyspu Koreańskiego podczas epoki lodowcowej, zasiedlając nowe rejony po odcięciu od kontynentalnych współbratymców, gdy podniósł się poziom morza w wyniku globalnego ocieplenia. Inne badania naukowe wykazały, że liczące 28 tysięcy lat szczątki wyłowione z rzeki Jana (arktyczna Syberia, północne wybrzeże) mają wspólnego przodka z karłowatym japońskim wilkiem.[4]

Teorie wyginięcia obu gatunków wilka z Japonii nadal stanowią temat polemiki. Począwszy od roku 1732 (jap. 江戸時代, Edo jidai) wścieklizna regularnie dziesiątkowała ich ograniczoną liczebność. Zwierzęce symptomy choroby (agresja, nagły atak na przypadkowy obiekt) okazały się przyczyną, dla której Yama inu stał się synonimem wściekłego psa. Następny okres (jap. 明治時代, Meiji-jidai) zastał oba gatunki kompletnie wymarłymi. A był to czas fundamentalnych zmian - modernizacji, otwarcia na relacje zagraniczne, implementacji broni palnej. Pierwotne zwierzęta drapieżne po kawałku traciły przestrzenie naturalnego habitatu zdominowane przez infrastrukturę i urbanizację, zmuszone do konkurowania z agrokulturą o tereny limitowane wyspiarską lokalizacją. Wraz z rozwojem ludzkiej działalności - i tendencji do zapożyczeń - rdzennie japoński, koncept wilka utrwalony w folklorze stopniowo zastąpiono jego westernistycznym przeciwieństwem.

A jednak, gdzieś w gąszczu rozsianych po Japonii świątynek dedykowanych multum japońskich bóstw wciąż trafić można na kilka typowo poświęconych wilkowi - posłańcowi albo duchowi rodzinnemu.
Przygodnych pomników jest w Japonii więcej, mniej lub bardziej znanych. W wiosce Higashiyoshino (prefektura Nara), na brzegu rzeki Takami znajduje się statua uznawana za replikę ostatniego osobnika, sygnowana haiku.

I walk
With that wolf
That is no more

Dziki niedźwiedź pożywiający się tuż przy pracujących przy kutrze rybakach wyładowujących łososie na brzeg. Dziki jeleń pasący się w pobliżu rolników pracujących na polu, niczym owca na pastwisku. Dzikie orły bieliki czekające na ryby rzucane im losowo przez wędkujących na lodzie. Mowa o filmie dokumentalnym, o pokazie komensalizmu w ramach bezprecedensowego zjawiska.[5] Pomiędzy kadrami starszy człowiek dokarmia dzikie żurawie mandżurskie - gatunek zagrożony wyginięciem, regionalnie osiadły, kiedyś liczący zaledwie 30 sztuk. Dzisiaj, jest ich 1000 na Hokkaido, co czyni ich populację 3 tysięczną globalnie, zatem sumarycznie wszędzie, dokąd rokrocznie migrują.


źródła:
Tresi Nonno; "On Ainu etymology of key concepts of Shintō: tamashii and kami" (2015)
Brett L. Walker, William Cronon; "The Lost Wolves Of Japan" (2009)
John Knight; "On the Extinction of the Japanese Wolf"; Asian Folklore Studies (1997)

[1] Geological evolution of Hokkaido, Japan: an example of collision orogenesis (1982); autorstwa Hakuyu Okada (Institute of Geosciences, Shizuoka University, Japan)
[2] Reconstructing the colonization history of lost wolf lineages by the analysis of the mitochondrial genome (2014); publikacja grupowa
[3] Phylogenetic Analysis of Extinct Wolves in Japan (2011); autorstwa Ishiguro Naotaka (Gifu University Faculty of Applied Biological Sciences)
[4] Ancient DNA Analysis of the Oldest Canid Species from the Siberian Arctic and Genetic Contribution to the Domestic Dog (2015); publikacja grupowa
[5] Wild Japan, BBC Asia, epizod "Hokkaido"

Author image
certyfikowany behawiorysta (psy, wilki) | naukowiec (zachowania drapieżne, ekologia behawioralna wilka szarego) | student wizerunku wilka w legendach i wierzeniach | pasjonatka psów pasterskich
You've successfully subscribed to Canine Hacking PL
Great! Next, complete checkout for full access to Canine Hacking PL
Welcome back! You've successfully signed in.
Success! Your account is fully activated, you now have access to all content.